Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem”

Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” mieści się przy ulicy Uniwersyteckiej 1 w Lublinie, w budynku, który w latach 1928-1930 wybudowano jako siedzibę Urzędu Ziemskiego. W styczniu 1940 roku gestapo przejęło gmach i przystosowało go do działalności represyjnej – parter i piętra służyły jako biura przesłuchań, a piwnice zostały przebudowane na cele więzienne. 

To w tym miejscu więziono, torturowano i mordowano Polaków zaangażowanych w ruch oporu lub należących do elity narodu. Wśród materiałów muzealnych zachowała się kolekcja korespondencji więźniów politycznych, m.in. listy, grypsy, karty pocztowe oraz dokumenty personalne takich osób. Muzeum powstało w 1979 roku z inicjatywy Klubu byłych Więźniów Politycznych Zamku Lubelskiego i Klubu „Pod Zegarem”. W grudniu 2017 roku, po dwuletnim remoncie, placówka została ponownie otwarta, z nową, wzbogaconą ekspozycją i zastosowaniem multimediów. 

Budynek nazwany „Pod Zegarem” zyskał nazwę potoczną już w czasie wojny – nad głównym wejściem znajdował się zegar, a sam budynek stał się symbolem terroru i okrucieństwa okupacyjnego. W okresie 1939–1944 szacuje się, że w tym miejscu życie straciło około 200 osób.

Co można zobaczyć w Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” – ekspozycje stałe

Muzeum prezentuje dwie główne wystawy stałe, które odsłaniają dwie płaszczyzny tragicznej historii tego miejsca. Pierwsza ekspozycja mieści się przy ul. Uniwersyteckiej. Wystawa stara się pokazać dramat więzienia „Pod Zegarem” – na parterze i piętrach zaaranżowano biura przesłuchań, a w piwnicach cele więzienne: 12 cel, 2 ciemnice, karcer, pomieszczenia gospodarcze i pokój dla strażników. W tej narracyjnej aranżacji zwiedzający mogą przejść przez autentyczne pomieszczenia, których konstrukcja zachowała cechy oryginalne.

Druga wystawa stała to „Dziewczęta w KL Ravensbrück”, zlokalizowana przy ulicy Idziego Radziszewskiego 4. Jest poświęcona losom 74 młodych Polek, które zostały wywiezione do obozu koncentracyjnego Ravensbrück i poddane pseudomedycznym eksperymentom. W ekspozycji przedstawiono dwa światy: młodzieńczej wolności (przedwojenne życie dziewcząt) oraz obozowego piekła. Ta wystawa stanowi jedną z najważniejszych stałych ekspozycji muzeum, wzbogaconą o fotografie, dramatyczną ikonografię i dokumenty, które odsłaniają więź pomiędzy terrorystyczną machiną nazistowską a indywidualnym cierpieniem ofiar.

W zbiorach muzeum znajduje się obszerna kolekcja korespondencji więźniów, m.in. listy, grypsy, karty pocztowe, dokumenty z obozów koncentracyjnych (Auschwitz, Ravensbrück, Dachau, Sachsenhausen) oraz archiwum fotograficzne więźniów Zamku i „Pod Zegarem” z lat 1939–1954. Muzeum posiada też dokumenty osobiste byłych więźniów – dowody tożsamości, legitymacje, fotografie rodzinne, świadectwa szkolne, rzeźby i miniaturki wykonane przez więźniów. W archiwach muzeum znajduje się także kronika Klubu byłych Więźniów Politycznych Zamku i „Pod Zegarem” – 21 tomów od lat 1969 do 2000. 

Znaczenie i wrażenia z wizyty

Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” to miejsce, w którym mrok historii nabiera realnych kształtów – nie w przenośni, ale w ciasnych celach, cieniach piwnic i pieśniach listów. Budynek, dawniej siedziba gestapo, dziś pulsuje pamięcią o ofiarach terroru. Zwiedzanie tych pomieszczeń zmusza do refleksji nad skrajnością ludzkiej podłości i godności jednostki wobec nieludzkich warunków. Dzięki kolekcji dokumentów, fotografii, relacji i artefaktów możliwe jest odtworzenie losów ofiar – nie jako anonimowych liczb, lecz jako ludzi z imionami, rodzinami i marzeniami.

Rodzice i nauczyciele, zabierając młodzież do „Pod Zegarem”, mają możliwość skonfrontowania podręcznikowej historii z realną przestrzenią pamięci – tak by los jednostki nie pozostał abstrakcją. Wizyta może być punktem wyjścia do rozmów o moralności, odpowiedzialności, oporze i upamiętnianiu. Wystawy „Dziewczęta w KL Ravensbrück” i „Ekspozycja przy ul. Uniwersyteckiej 1” odsłaniają dwie warstwy doświadczeń – brutalność mechanizmów represji i losy młodych kobiet poddanych pseudomedycznym eksperymentom, zestawione z opowieścią o codziennym lęku, cierpieniu i nadziei.

Wycieczka szkolna do Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” - warsztaty i lekcje muzealne

W Dworku organizowane są zajęcia dla dzieci i młodzieży pozwalające na lepsze poznanie historii II wojny światowej i okresu powojennego. 

Obecnie Muzeum organizuje następujące zajęcia:

• Więzienie na Zamku Lubelskim w latach 1939-1954.

• Dom „ Pod Zegarem” jako muzeum i miejsce pamięci narodowej Polaków.

• Grażyna Chrostowska lubelska poetka przedstawicielka pokolenia Kolumbów.

• Udział młodzieży szkół lubelskich w walce z okupantem hitlerowskim.

• Historia niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück

• Tajne nauczanie Polek w KL Ravensbrück

• Twórczość obozowa polskich więźniarek w KL Ravensbrück

• Operacje pseudomedyczne prowadzone na polskich więźniarkach w KL Ravensbrück

• Tajna korespondencja pisana z KL Ravensbrück

• “Zwyciężyły wartości” powojenne losy więźniarek KL Ravensbrück

Galeria zdjęć

Zdjęcia: Muzeum Narodowe w Lublinie

Informacje organizacyjne dla wycieczek szkolnych:

Aktualizacja 06.10.2025

* ceny i godziny otwarcia aktualne na dzień aktualizacji artykułu. Mogą się różnić od rzeczywistych. Przed przyjazdem do lokalizacji zalecamy sprawdzenie tych danych na stronach internetowych obiektu.

Sprawdź na mapie jak dojechać do Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” w Lublinie: