Muzeum w Tykocinie. Wielka Synagoga i inne pamiątki po dawnej gminie żydowskiej

Muzeum w Tykocinie zostało utworzone 1 listopada 1976 r. Siedzibą Muzeum są budynki pozostałe po miejscowej gminie żydowskiej: zachowana XVII-wieczna Wielka Synagoga i Wielki Bejt Midrasz odbudowany od podstaw po zniszczeniach wojennych. Główne kolekcje Muzeum w Tykocinie, obrazujące historię i kulturę miasta i jego okolicy, powstawały w latach 70., 80. i 90. XX w..

Wśród nich wyróżniają się szczególnie: kolekcja judaistyczna, zbiory zabytków aptekarstwa (wyposażenie dawnych prowincjonalnych aptek i archiwalia aptekarskie), zbiory wyposażenia domów od końca XIX w. do II wojny światowej, kolekcja archiwów rodzinnych, dokumentująca dzieje kilku tykocińskich rodzin. Zbiory Muzeum w Tykocinie, dotyczące przeszłości i kultury Tykocina, liczą obecnie ponad 4000 eksponatów. Muzeum w Tykocinie od samego początku istnienia wyróżniało się bardzo aktywną działalnością oświatową i popularyzatorską skierowaną zarówno do miejscowego społeczeństwa, jak i do publiczności z większych ośrodków, przede wszystkim Białegostoku i innych miast. Lekcje muzealne, odczyty, prelekcje, wieczory poezji, spektakle i koncerty gromadzą liczne grono odbiorców. W latach 90. rozpoczęto cykl wykładów związanych tematycznie i czasowo ze świętami żydowskimi. Interesującym doświadczeniem pracy oświatowej stała się działalność teatralna, wykorzystywana w popularyzacji tykocińskiej kultury poprzez widowiska plenerowe oraz spektakle w muzealnych wnętrzach. Od 1990 r. prezentowano inscenizacje świąt żydowskich, ukazując ich bogatą tradycję. Muzeum jest skupione na popularyzowaniu wiedzy o historii i kulturze żydowskiej, a także o historii staropolskiego Tykocina i jego miejsca w kulturze dawnej Rzeczypospolitej. Do tych ostatnich należy pielęgnowanie i upowszechnianie tradycji mieszkańców Tykocina. W salonie muzealnym odbywają się spotkania z okazji świąt narodowych oraz rocznic historycznych. W Wielkiej Synagodze odbywają się także koncerty muzyki kameralnej, klezmerskiej, pieśni żydowskich oraz różnego rodzaju występy artystyczne.

Wielka Synagoga w Tykocinie, będąca siedzibą Muzeum w Tykocinie Oddziału Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, zajęła piąte miejsce w Plebiscycie Magazynu National Geographic Traveler
 „7 Nowych Cudów Polski 2013”.

Wystawy Muzeum w Tykocinie

Wystawy w Wielkiej Synagodze

- Sala Wielka

W Muzeum w Tykocinie w latach 2015 – 2016 realizowany był projekt „Rekonstrukcja wnętrza Sali Wielkiej Synagogi w Tykocinie” finansowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Pozwolił on na przywrócenie wyglądu głównej sali modlitewnej z okresu międzywojennego. Koncepcja wystawy została opracowana na podstawie zachowanych źródeł ikonograficznych - dokumentacji wykonanej przez historyka i badacza kultury żydowskiej Szymona Zajczyka w latach 20. i 30. XX wieku, przechowywanej obecnie w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie oraz archiwalnych fotografii wnętrza tykocińskiej Synagogi sprzed II wojny światowej, znajdujących się w Muzeum Diaspory w Tel Awiwie. Dziś w tykocińskiej Synagodze możemy podziwiać zrekonstruowaną drewnianą świętą szafę z rzeźbionymi drzwiami i zdobiącymi ją odtworzonymi parochetem i lambrekinem oraz ruchome elementy wyposażenia wnętrza w postaci różnego rodzaju ław, pulpitów i stelaży przyściennych. Na odnowionej bimie prezentowany jest zrekonstruowany fotel Eliasza wykorzystywany w obrzędzie obrzezania. Po obu stronach Aronu ha-kodesz znajdują się także dwa monumentalne świeczniki chanukowe, które zostały sfinansowane ze zbiórki publicznej mającej na celu zrekonstruowanie wnętrza Synagogi.

Wystawy w wieży Synagogi Wielkiej

(dostępne dla zwiedzających jedynie w specjalnych okolicznościach)

- Seder Pesach

Wystawa ta jest rekonstrukcją uroczystej wieczerzy rozpoczynającej święto Pesach. Tradycja biblijna zalicza to święto do jednego z trzech świąt pielgrzymich, podczas których starożytni Izraelici mieli obowiązek odbywania pielgrzymki do Świątyni w Jerozolimie. Święto to przypada na wiosnę. W trakcie jego trwania nie wolno spożywać, ani posiadać w domu potraw mających w sobie zakwas, ponieważ w noc wyjścia z Egiptu nie starczyło czasu na upieczenie zakwaszonego chleba. Na tę pamiątkę spożywa się chleb przaśny czyli macę, upieczoną jedynie z wody i mąki. Na specjalnym talerzu ustawia się w miseczkach przepisane Prawem i uświęcone tradycją potrawy: Zeroa - pieczone z kością mięso baranka, Bejca - pieczone jajko, Maror - gorzkie zioła (sałata lub chrzan), Charoset - słodka pasta sporządzona z tłuczonych orzechów, imbiru, tartych jabłek i wina, Karpas - zielona pietruszka i Chazeret czyli tarty chrzan. Wieczerza ma także ustalony porządek (z hebrajskiego Seder), stąd też sama nazwa Seder Pesach, co znaczy Porządek Paschy.

- Pokój rabina

Jest to wystawa przypominająca nam o tym, jak szczególne miejsce w każdej gminie żydowskiej zajmował rabin. To on rozstrzygał spory na podstawie prawa talmudycznego oraz doradzał miejscowej społeczności. Do niego należało także prowadzenie wyższej szkoły talmudycznej - jeszywy. Według źródeł pierwszym rabinem Tykocina był Dawid, określany w przywileju założenia gminy z 1522 roku jako "doktór" czyli uczony. Tykocin znany był
z tego, iż przybywali do niego wybitni żydowscy uczeni i znawcy prawa talmudycznego, jednak w historii miasta najbardziej odznaczyli się działający w XVI wieku Mordechaj Tiktiner, Szmuel Eliezer, Eidels "Maharsza" oraz Aaron Charif. Na uwagę zasługuje także córka rabina Mordechaja Tiktinra, Rebeka (Riwka), która uzyskała pod okiem ojca talmudyczne wykształcenie i zdobyła sławę jako pierwsza żydowska pisarka, autorka traktatów dydaktycznych i pieśni religijnych. Znane są dziś dwa jej utwory: księga etyczna "Mejneker Riwka" oraz pieśń na Symchat Tora. Ostatnim rabinem Tykocina był Awa Światycki (rabi Awala), który został zamordowany przez Niemców ze swoją rodziną i całą gminą żydowską dnia 25 sierpnia 1941 w lesie pod Łopuchowem.

Wystawy w Domu Talmudycznym

- Galeria malarstwa Zygmunta Bujnowskiego

W zaaranżowanym saloniku szlacheckim z przełomu XIX/XX w. prezentowana jest kolekcja obrazów Zygmunta Bujnowskiego - malarza, żyjącego i tworzącego w Tykocinie w pierwszej ćwierci XX w. Zygmunt Bujnowski, pseudonim Zych, urodził się 2 lutego 1895 r. we wsi Kutyłowo - Porysie w rodzinie kultywującej tradycje niepodległościowe. Studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu i w Polskiej Szkole Sztuk Pięknych w Kijowie pod kierunkiem Konrada Krzyżanowskiego - jednego z twórców warszawskiej szkoły modernistycznej. Bujnowski tworzył głównie pejzaże, do których motywy czerpał ze wschodnich kresów Polski. Niezwykłe pejzaże jego autorstwa ujmowały widzów, zarówno wywodzących się z lokalnej społeczności jak i wyrobionej publiki warszawskiej. Bujnowski malował także kościoły, cerkwie i synagogi ukazując wielokulturowość wschodniej Polski.

- Gabinet Glogerowski

Ekspozycja poświęcona jest życiu i działalności Zygmunta Glogera. Uczony, żyjący w latach 1845 - 1910, trwale zapisał się w wielu dziedzinach nauki polskiej jako badacz kultury staropolskiej, etnograf i folklorysta, krajoznawca, archeolog, zbieracz pamiątek przeszłości historycznej. Wystawa prezentowana jest we wnętrzu będącym próbą odtworzenia gabinetu, w jakim pracował uczony i pokazuje przedmioty reprezentatywne dla glogerowskich zbiorów.

- Wśród pamiątek po prowizorach farmacji, czyli dawna apteka w małym miasteczku

We wnętrzu prowincjonalnej apteki z I poł. XX w., które zaaranżowane zostało meblami z dawnych białostockich aptek - dwa regały z izby ekspedycyjnej  i stół recepturowy - prezentujemy kolekcję zabytków dawnego aptekarstwa. Większość porcelanowych i szklanych naczyń do przechowywania surowców  i leków pochodzi z apteki Antoniego Radziszewskiego, założonej w 1933 r. w tartacznej osadzie Czarna Wieś - Stacja w pobliżu Białegostoku (dziś miasto Czarna Białostocka). Naczynia do przechowywania surowców i leków pochodzą także z przedwojennych aptek w Tykocinie, Wasilkowie, Białymstoku. Ekspozycję uzupełniają książki, druki ulotne i archiwalia pochodzące z prowincjonalnych aptek na Podlasiu od połowy XIX do połowy XX wieku oraz archiwalia związane z rodzinami tykocińskich aptekarzy.
W 1977 r. Muzeum pozyskało pamiątki po aptekarzu tykocińskim Zygmuncie Bohdanowiczu. Dokumenty, korespondencja, fotografie, książki, druki ulotne oraz naczynia apteczne i różnorodne utensylia laboratoryjne stały się zalążkiem muzealnej kolekcji zabytków dawnego aptekarstwa.

Galeria zdjęć:

Zdjęcia udostępnione przez/ uznanie autorstwa: Muzeum w Tykocinie Oddział Muzeum Podlaskiego w Białymstoku

Zajęcia warsztatowe dla dzieci i młodzieży

Oferta dla grup przedszkolnych oraz uczniów klas 1-3 szkół podstawowych

- Maski purimowe. Zajęcia skierowane do przedszkolaków oraz uczniów szkół podstawowych. Czas trwania ok. 60 min.

Uczestnicy zajęć, w oparciu o prezentację multimedialną dowiedzą się w jaki sposób Żydzi obchodzą święto Purim, nazywane popularnie żydowskim karnawałem , a następnie wykonają purimowe maski – jeden z najbardziej charakterystycznych elementów tego święta.

- Chanukowe bączki. Zajęcia skierowane do uczniów szkół podstawowych. Czas trwania ok. 60 min.

Uczestnicy zajęć w oparciu o prezentację multimedialną , poznają zwyczaje i obrzędy związane ze świętem Chanuka, a następnie wykonają drejdel – bączek, który jest nieodłącznym elementem chanukowych zabaw. Po zapoznaniu się z zasadami gry , spróbują w niej swoich sił.

- Symbolika w żydowskiej sztuce kultowej - pomiędzy bocianem a wiewiórką. Zajęcia skierowane do przedszkolaków oraz uczniów szkół podstawowych. Czas trwania: ok. 90 min.

Podczas warsztatów uczestnicy zwiedzają synagogę, odkrywają, czym jest dla Żydów Tora i na czym polega praca sofera. Oglądają także polichromie i dowiadują się, co kryją w sobie tajemnicze napisy na ścianach. Następnie zainspirowani malowidłami obejrzanymi w synagodze, samodzielnie dekorują tekst jednej z modlitw oraz próbują swoich sił w kaligrafii hebrajskiej.

- Szabat. Zajęcia skierowane do uczniów szkół podstawowych. Czas trwania ok. 60 min.

Uczestnicy zajęć w oparciu o prezentację multimedialną , poznają zwyczaje i obrzędy związane ze świętem Szabat , następnie wykonują balsaminkę, czyli puszkę na wonności lub świecę hawdalową. Są to nieodłączne elementy błogosławieństwa Hawdali – pożegnania szabatu.

Oferta dla uczniów szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych

- Wśród obrazów Zygmunta Bujnowskiego. Zajęcia skierowane do uczniów klas IV-VIII szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych. Czas trwania: ok. 60 min.

Punktem wyjścia do zajęć jest poznanie sylwetki Zygmunta Bujnowskiego – tykocińskiego malarza, twórcy głównie pejzaży i obrazów o tematyce architektonicznej. Uczestnicy warsztatów spróbują odwzorować wybrany przez siebie obraz artysty.

Lekcje muzealne

Oferta dla uczniów klas 4-8 szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych

- Jak świętują Żydzi – opowieść o zwyczajach świątecznych w judaizmie. Czas trwania: ok. 60 min.

Podczas zajęć uczestnicy poznają rodowód i znaczenie żydowskich świąt oraz towarzyszące im obrzędy i rytuały. Zobaczą również jak wygląda hebrajski kalendarz i spróbują określić według niego swoją datę urodzin. Na podstawie otrzymanych materiałów przygotują prezentacje pokazujące, jak Żydzi celebrują poszczególne święta.

- Judaika – skarby tykocińskiej synagogi. Czas trwania: ok. 60 min.

Podczas zajęć uczestnicy zobaczą jak wyglądają najważniejsze żydowskie przedmioty służące zarówno do codziennego użytku, jak i wykorzystywane podczas żydowskich świąt i zwyczajów. Nauczą się odczytywać zawartą
w nich symbolikę, poznają sekrety ich dekoracji oraz techniki wykonania. Dowiedzą się również, co kryło się w skarbcu tykocińskiej synagogi.

- Od kołyski aż po grób, czyli rzecz o żydowskich obyczajach. Czas trwania: ok. 60 min.

Podczas zajęć uczestnicy poznają najważniejsze obrzędy i zwyczaje towarzyszące Żydom w ich codziennym życiu. Dowiedzą się, czym jest bar micwa, jak wygląda żydowski ślub oraz jakie zasady obowiązują w żydowskiej kuchni. Podczas zwiedzania Wielkiej Synagogi zobaczą tradycyjny modlitewny strój żydowski i przedmioty związane ze sferą sacrum i profanum.

- Jak zacząć wielką przygodę, czyli o Zygmuncie Glogerze i jego pasji. Czas trwania: ok. 45 min.

Podczas zajęć, połączonych z prezentacją multimedialną uczniowie dowiedzą się, kim był Zygmunt Gloger i czym się zajmował w swoim życiu. Po obejrzeniu jego zbiorów wspólnie zastanowią się nad tym, czy warto zostać kolekcjonerem.

- Losy mieszkańców Tykocina w czasie II wojny światowej. Czas trwania: ok. 45 min.

Podczas zajęć połączonych z prezentacją multimedialną uczniowie poznają wydarzenia związane z wrześniem 1939 roku, okupacją sowiecką i wywózkami na Syberię, okupacją niemiecką i zagładą Żydów tykocińskich,
a także tragiczne losy mieszkańców Tykocina z maja 1944 roku.

Informacje organizacyjne dla wycieczek szkolnych:

 * ceny i godziny otwarcia aktualne na dzień aktualizacji artykułu. Mogą się różnić od rzeczywistych. Przed przyjazdem do lokalizacji zalecamy sprawdzenie tych danych na stronach internetowych obiektu.

Zobacz na mapie jak dojechać do Muzeum w Tykocinie: